Дакументацыя
Дакументацыя для карыстальнікаў
Аператар вузла
Дакументацыя для распрацоўшчыкаў
Пра праект

Гісторыя

Апошняе абнаўленне:

Неафіцыйны аповед супольнасці пра тое, як з’явіўся TALER - з боку энтузіястаў, якія былі побач з самага пачатку. Гэта не прэс-рэліз. Гэта спроба сумленна занатаваць, як усё адбывалася на самой справе ў 2017 - пачатку 2018 года.

2017: Двое заснавальнікаў і канструктар

Справа была ў 2017-м. Спачатку быў Стваральнік (Лаўнікевіч). І было іх двое - яшчэ Лаўрыненка. І стварылі яны TALER у канструктары крыптавалют на walletbuilders.com - сэрвісе, дзе любы ахвотны за пяць хвілін і без адзінага радка коду можа выпусціць уласную крыпту. Зрабілі сабе прэмайн у 10% ад агульнай эмісіі - 2 333 333 манеты - нібыта «на развіццё крыпты». І яшчэ ўпотай майнілі тры тыдні «ў тэставым рэжыме», праўда, чамусьці ў асноўную сетку.

Пулы для майнінгу і эксплорэры паднімалі энтузіясты. Яны ж пазней паднялі і першую біржу, на якой з’явіўся TALER. А Стваральнікі горда казалі: «Мы зрабілі першую беларускую крыпту». Ну так, зрабілі. Як форк Litecoin, на алгарытме scrypt.

Пасля анонсу на bitcointalk.org прыбеглі кітайцы з асікамі і пачалі майніць крыху менш чым цалкам. (Адзін з ранніх удзельнікаў супольнасці сам браў асік у арэнду і майніў TALER - выходзіла х5–х10 прыбытку ад кошту арэнды.)

У чаканні Дэкрэта №8

Да выхаду рыхтаваўся Дэкрэт №8 - дакумент, які мусіў адрэгуляваць крыптавалюту ў прававым полі Беларусі. Ва ўсёй лакальнай крыпта-тусоўцы былі вялікія чаканні.

Стваральнікі тым часам ездзілі па крыптаканферэнцыях, давалі інтэрв’ю, прыкруцілі плацёжку (баланс на тэлефоне можна было папаўняць TALER’ам), а энтузіясты арганізавалі барахолку, на якой можна было купіць-прадаць тавары за TLR.

24 лістапада 2017: Хардфорк на Lyra2Z

Кітайцы тым часам працягвалі майніць. Каб «адлучыць» іх ад сеткі, было прынятае рашэнне зрабіць хардфорк і перайсці на алгарытм Lyra2Z - пад яго на той момант не было асікаў, і да таго ж эфектыўна майніць можна было не толькі на GPU, але і на CPU.

Адбылося гэта на 10 000-м блоку, 24 лістапада 2017 года. Прыкладна тады ж у TALER з’явіўся свой распрацоўшчык (на той момант адзін-адзіны) і з’явіўся публічны рэпазіторый: github.com/taler-project/taler.

Прэмайн і суправодныя гісторыі

А Дэкрэта ўсё чакалі і чакалі. Чакалася, што TALER як крыпту будуць інтэграваць у эканоміку: разглядаліся праграмы лаяльнасці ў бізнесаў, наводзіліся масты з рэальным сектарам.

Лаўнікевіч (якога ў супольнасці ў жарт сталі называць «Саздацель») біў сябе пяткай у грудзі і сцвярджаў, што прэмайн будзе раздавацца бізнесам бясплатна. Праўда, дагэтуль так і не вядома, ці атрымаў хаця б нехта абяцаныя 50 000 TLR бязвыплатна. Затое хадзілі ўстойлівыя чуткі, што гэты прэмайн проста-напроста прадаецца Саздацелем на рынку.

Але курс рос, як і капіталізацыя. Вакол Стваральнікаў пачалі віцца дзіўныя асобы. Напрыклад, Яўген - узяў ужо не памятаю колькі тысяч (ці то даляраў, ці то талераў - спрэчка пра валюту і суму адкрытая дагэтуль; гаворка ішла пра парадак 45 тысяч) «на прасоўванне TALER, вывад на Yobit (або нават Binance - дакладна ўжо не памятаю)», а па факце прасрау іх у казіно, бо з’яўляецца лудаманам. Дзесьці дагэтуль гуляе скрыншот яго распіскі. Далей пайшлі скандалы, інтрыгі, расследаванні.

Снежань 2017 - студзень 2018: Пік

У снежні Дэкрэт №8 нарэшце выйшаў, але яснасці праектам накшталт TALER ён не дадаў.

У студзені 2018 біткойн каштаваў $20 000, а TALER - $0.4 – $0.5. Гэта быў пік яго папулярнасці.

Далей біткойн пачаў падаць, разам з ім - і TALER. А яшчэ настаў час неверагодных гісторый.

Студзень 2018: Публічны вобраз vs. рэальнасць

На піку папулярнасці Стваральнікі актыўна займаліся PR. Два паказальныя тэксты той эпохі - абодва трэба чытаць крытычна, на фоне ўсяго вышэйапісанага:

  • Інтэрв’ю «Анлайнеру» ад 23 студзеня 2018, дзе Лаўнікевіч адкрыта называў памер прэмайну - 10% (~2,2 млн манет), пералічваў тры працоўныя пулы (taler-pool.online, talerpool.by, tlr.idcray.com), абяцаў лістынгі на міжнародных біржах у пачатку лютага і на беларускіх - пасля ўступлення ў сілу Дэкрэта №8 28 сакавіка 2018, і апісваў прэмайн як фінансаванне інфраструктуры, сацсетак, лістынгаў і «бясплатнай раздачы талераў малому бізнесу». Галоўным контраргументам супраць абвінавачванняў у скаме ў яго быў мета-аргумент: «стваральнікі скам-праектаў пра сябе не расказваюць… мы максімальна адкрытыя».
  • Рэтраспектыва ад саміх Стваральнікаў на dev.by, дзе Лаўнікевіч (эканаміст) расказвае, што вывучае блокчэйн са студзеня 2017 года, а Лаўрыненка (IT-менеджэр) далучыўся пазней; першая транзакцыя - 13 верасня 2017, публічны анонс - 6 кастрычніка 2017, і драматычныя эпізоды накшталт просьбы чыноўнікаў адкласці прэс-канферэнцыю і знятая Лаўнікевіча з праграмы канферэнцыі SmartTaler 2017 25 лістапада. Тэкст падае TALER як «намі распрацаваны» праект з фокусам на бізнес-прымяненні.

Абодва крыніцы варта чытаць, памятаючы, што «распрацавалі» тут - гэта «наладзілі за пяць хвілін на walletbuilders.com», а апісаны як «празрыстае фінансаванне» прэмайн так і не ператварыўся ў абяцаныя бізнесам бясплатныя манеты.

Люты 2018: Стваральнікі сыходзяць

У лютым 2018 Лаўрыненка публічна заявіў, што сыходзіць з TALER - таму што пасварыўся з Лаўнікевічам - і аддае сваю частку прэмайну яму. Яго фармулёўка стала адной з найбольш цытаваных: «у карабля не можа быць двух капітанаў».

Услед за ім Лаўнікевіч сказаў, што ён таксама выходзіць з удзелу ў праекце, а ўвесь прэмайн перадасць праекту «Вейшнорыя». Замета пра гэта выйшла 23 лютага 2018: dev.by - TALER creators are done with it.

Праз пару дзён Лаўнікевіч уключыў задні і паведаміў, што вяртаецца. Прэмайн ён перадаць так і не паспеў. Да моманту вяртання зыходны пост у духу «я таксама сыходжу і аддаю ўсё Вейшнорыі» быў ціха адрэдагаваны ў значна больш мяккае:

«Я, у сваю чаргу, перадаю сваю частку прэмайну на часовае захоўванне віртуальнаму праекту “Вейшнорыя”. Да пачатку наступнага этапу развіцця праекта.»

Дзесьці ў гэты ж час у Стваральніка (далей - «Саздацель») раптоўна зламалася нага. Магчыма, проста супадзенне.

Адступленне: што ўвогуле такое «Вейшнорыя»?

Кароткі кантэкст - таму што далей тэрмін будзе ўсплываць увесь час.

Вейшнорыя - гэта выдуманая краіна, прыдуманая ў ліпені 2017 для сумесных расійска-беларускіх вайсковых вучэнняў «Захад-2017». Беларускі інтэрнэт імгненна падхапіў тэму і ператварыў яе ў грамадзянскі мем - сурагат «нармальнай» Беларусі (беларускамоўнай, арыентаванай на Еўропу, а не на Маскву), з уласным сцягам, гімнам, «e-консульствам», якое раздае анлайн-пашпарты, і афіцыйнай валютай - TALER. Менавіта з-за апошняга пункту тэрмін і працягвае мільгаць тут.

Да 2018-га мем вырас у рэальную анлайн-супольнасць - «грамадзянства Вейшнорыі» атрымалі амаль 20 000 чалавек. Калі ў лютым 2018-га Лаўнікевіч сказаў, што «перадае ўсё ў Вейшнорыю», гаворка ішла менавіта пра гэтую супольнасць. Каманда TALER, якая вырасла з гэтага асяроддзя, - гэта тая самая «Вейшнорыя», якая згадваецца на гэтай старонцы.

У жніўні 2022 беларускі суд прызнаў сацсеткі і матэрыялы, звязаныя з Вейшнорыяй, «экстрэмісцкімі» - на жаль, у духу пост-2020-га.

Што пачытаць: Wikipedia · «Медуза» - пяць гадоў пасля · Астапава і Навумаў, 2018.

Сакавік 2018: сустрэча ў санаторыі

Да канца сакавіка 2018 года аўтар гэтага аповеду ўжо быў у камандзе TALER. Сустрэча была прызначана ў санаторыі, дзе Саздацель лячыў нагу. З аднаго боку: Саздацель, Корнышаў (яго таварыш з Віцебска) і Рубільнік (уладальнік аднаго з пулаў). З другога боку - трое прадстаўнікоў «Вейшнорыі», уключаючы аўтара.

Даслоўная цытата Саздацеля з той сустрэчы, якая запомнілася: «а ці можна яшчэ дадрукаваць прэмайну?»

Вейшнорыя прасіла дзве рэчы:

  1. Публічны справаздачу перад супольнасцю пра тое, куды пайшоў астатні прэмайн (акрамя таго, што планавалася перадаць).
  2. Зразумелы, працоўны механізм перадачы прэмайну.

З размовы стала зразумела, што значная частка прэмайну ўжо патрачана і што Саздацель чамусьці не гатовы аддаць усё разам - толькі па частках.

Запароленая кашалёк і знікшыя 320 000 TLR

У выніку Вейшнорыі было перададзена 700 000 TLR. Яшчэ 520 000 TLR Саздацель (з яго слоў) «заблакіраваў у сябе» - запароліў кашалёк і забыўся пароль.

Тлумачэнні гэтай гісторыі станавіліся ўсё больш яркімі:

  • «кот прайшоўся па клавіятуры і запароліў кашалёк»;
  • «бэкапу кашалька я ніколі не рабіў».

Папутна высветлілася, што гэтая гісторыя са знікшым wallet.dat - далёка не першая. Яшчэ 150 000 TLR у яго нібыта «былі на кампе на працы, але ён адтуль звольніўся, а на кампе пасля звальнення перавялі сістэму - і ўсё прапала».

Пасля доўгіх срачаў, інтрыг і расследаванняў высветлілася, што бэкап у яго ўсё-ткі ёсць - проста ён не ўмее з яго аднаўляцца. (Нагадаю - гэта чалавек, які горда называе сябе Стваральнікам.) Дамовіліся, што нехта з хлопцаў са боку Вейшнорыі прыедзе да яго ў госці і дапаможа паспрабаваць аднавіць.

Прама перад гэтай запланаванай сустрэчай з таго самага «запароленага кашалька» 200 000 TLR пайшлі на адрас кашалька Вейшнорыі, а яшчэ 320 000 TLR - у невядомым кірунку. Са слоў Саздацеля, ён не мае да гэтага ніякага дачынення. Кляўся і бажыўся, казаў, што нават заяву ў міліцыю напісаў пра крадзеж. Веры да таго моманту было ўжо няшмат.

Лета 2018: токен «Талер Бізнес» і раскол

Бліжэй да лета 2018 Саздацель пачаў анансаваць выпуск асобнага токена пад назвай «Талер Бізнес» у блокчэйне Эфірыума. Пах ад анонсаў да таго моманту ішоў ужо проста праз экран. Бок Вейшнорыі адкрыў інфармацыйную вайну ў публічным чаце - задаваў нязручныя пытанні пра прэмайн, прагаворваў кожную з вышэйапісаных гісторый і наглядна паказваў, што «Талер Бізнес» - гэта чарговая спроба «прадаць паветра бізнесу».

Саздацель спрабаваў адбрэхвацца, а потым проста пачаў баніць у чаце ўсіх, хто задае нязручныя пытанні. Робіць гэта дагэтуль - паспрабуйце зайсці ў яго чат і спытаць, напрыклад, дзе можна азнаёміцца са справаздачай па тратах прэмайну.

З гэтага моманту праект фармальна расколаўся на дзве каманды:

  • «Саздацелі» - на чале з Лаўнікевічам.
  • «Вейшнорыя» - без фармальнага лідэра; больш за ўсіх у чатах сварыўся аўтар гэтага тэксту.

Дынаміку лепш за ўсё апісвае мем «spider-man pointing at spider-man», дзе два чалавекі-павукі даказваюць адзін аднаму, што «я сапраўдны» (або, як варыянт, цяперашняя сітуацыя ў Беларусі).

Два форкі, два сайты і «новае пакаленне»

З боку Вейшнорыі мы зарэгістравалі talercrypto.com, завялі Telegram-канал t.me/taler_crypto і - паколькі арыгінальны рэпазіторый на GitHub быў пад нашым кантролем (праграміст быў на нашым баку), а пад Саздацелем заставаўся толькі сайт taler.site - перапісалі ў зыходніках усе спасылкі на новы сайт.

У адказ «Саздацелі» форкнулі рэпазіторый (github.com/TalerTeam/taler) і перапісалі ў прыкладанні спасылкі на свой форк. Таксама яны вельмі палюбілі ўжываць у дачыненні да сябе слова «афіцыйны».

Вайна працягвалася, і ў іх яна атрымлівалася максімальна недарэчна. З запомненага:

  • «bloK explorer» - так, менавіта з такой капіталізацыяй, прама на галоўнай іх агляду блокаў.
  • «пул новага пакалення» - звычайны NOMP, якому яны на галоўнай старонцы прыпісалі «пул новага пакалення». Сама фраза «новага пакалення» стала ў коммуніці саркастычным абразлівым мемам.

У нейкі момант хтосьці зладзіў іх «пулу новага пакалення» DDoS-атаку - каб наглядна паказаць, наколькі яны мудазвоны. Пул ляжаў і адціскаўся вельмі доўга.

10 лютага 2019: хардфорк на гібрыдную PoW/PoS

Тым часам бок Вейшнорыі рыхтаваў наступны буйны хардфорк - пераход з чыстага PoW на гібрыдную мадэль PoW + PoS, якая працуе ў TALER дагэтуль.

Форк актываваўся на 130 000-м блоку 10 лютага 2019 года. Паколькі гэта быў хардфорк, усім біржам, лістэрэшым TALER, давялося абнавіць свае кашалькі. А паколькі ўсю перапіску з біржамі вёў наш бок, і арыгінальны рэпазіторый на GitHub быў у нас, гэтую партыю мы выйгралі ўпэўнена. У нейкі момант Саздацель ціха здаўся - на яго ўласным сайце з’явіліся спасылкі на спампаванне форкнутага кашалька (нашага).

Курсу, зразумела, нічога з гэтага не дапамагло.

Трэці лагер: del espirit, SG і taleronline

У гэтым цырку быў і трэці бок - del espirit і SG - са сваім Telegram-чатам (t.me/taleronline). Яны там, напэўна, дагэтуль паліваюць і Саздацеля, і Вейшнорыю. Проста паток жоўці. Аўтар даўно выпіліўся адтуль - складвалася ўражанне, што для ўдзельнікаў чата самамэта - кагосьці паліваць гаўном.

Зрэз таго, як сітуацыя выглядала знутры ў гарачым 2018-м, захаваўся вось тут: Google Docs - TALER, становішча спраў.

Зрэз «трох каманд» (сярэдзіна 2018)

Да сярэдзіны 2018-га расклад у праекце публічна аформіўся ў выглядзе трох лагераў. Адзін з тагачасных тэкстаў таго перыяду - напісаны з боку TalerOnline (трэці лагер, апісаны вышэй) - фармуляваў гэта як «дэцэнтралізацыю развіцця манеты». Прайграем яго ніжэй з агаворкай: гэта фармулёўка TalerOnline, а не нейтральны погляд, і апісаныя вышэй канфлікты ў гэтай версіі прыкметна згладжаны.

Каманда «Вейшнорыя»

Пасля перадачы прэмайну каманда дабілася лістынгу на пяці біржах, прывяла ў парадак сайт, форум і сацсеткі, а сам праект «Вейшнорыя» стаў працоўным прыкладам інтэграцыі TALER у рэальны вэб-праект.

Актыўныя ўдзельнікі:

  • Аляксандр Лыкшын - праграміст
  • Алег Ларычаў - менеджэр
  • Руслан Тэрмінскі - менеджэр
  • Мікалай - праграміст, распрацоўшчык цяперашняй версіі TALER
  • Валерый Терашко - сістэмны адміністратар
  • Андрэй Маслоў - вэб-дызайнер

Незалежныя кансультанты: Раман Блешчоў, Дзмітрый Прасяны.

Рэсурсы пад кантролем каманды:

  • Міжнародны сайт праекта TalerCrypto.com
  • Арыгінальны рэпазіторый на GitHub
  • Тэмы на bitcointalk.org
  • Профілі ў Instagram, Twitter, VK, Facebook
  • Майнінг-пул pool.vie.today
  • Telegram-чаты Taler Crypto і Taler Crypto ENG

Фінансаванне: пераданы прэмайн і ўласныя сродкі ўдзельнікаў.

Заяўленыя планы (на сярэдзіну 2018):

  1. Хардфорк дзеля паскарэння транзакцый больш чым у 5 разоў і павышэння бяспекі.
  2. Рэкламная кампанія TALER як сродку ўзаемалічбаў паміж фізічнымі асобамі.
  3. Лістынгі на новых біржах, уключаючы беларускія - пасля іх адкрыцця.
  4. Прапрацоўка схемы ўзаемадзеяння TALER з фіятнымі электроннымі плацежнымі сістэмамі.

Каманда Дзяніса Лаўнікевіча

Праз прыблізна тры месяцы пасля расколу Лаўнікевіч аб’явіў пра стварэнне асобнага токена «Талер Бізнес» у блокчэйне Эфірыума. Да праекта далучыўся Аляксандр Корнышаў, які ўзяў на сябе аператыўнае выкананне. Паралельна каманда працягнула ўдзельнічаць у жыцці самой «крыптавалюты Талер».

Удзельнікі:

  • Дзяніс Лаўнікевіч - эканамічны аглядальнік, аўтар ідэі TALER
  • Ігар «Rubilnik» - мадэратар чатаў
  • Аляксандр Корнышаў - грамадска-палітычны актывіст
  • Дзяніс Шман - праграміст

Рэсурсы пад кантролем каманды:

  • Сайт: taler.site
  • Блог: talercoin.by
  • Майнінг-пул: pool.taler.club

Фінансаванне: уласныя сродкі ўдзельнікаў, а таксама частка сродкаў, раней зарэзерваваных пад праграму bounty.

Заяўленыя планы:

  1. Стварэнне плацежнай сістэмы Taler Pay.
  2. Запуск YouTube-блога.
  3. Эмісія токенаў «Талер Бізнес» у сетцы Ethereum.

Каманда «TalerOnline»

Калі ў TALER з інфармацыйных рэсурсаў быў толькі паўпусты афіцыйны сайт і закінутая ветка на форуме, энтузіясты SG і Rusl Ter зрабілі TalerOnline.com - на той момант самую поўную публічную крыніцу інфармацыі пра манету: інструкцыі па кашальках, па майнінгу, навіны і г.д. Пазней да іх далучыўся праграміст DeL Esprit, і з’явіліся свае чаты ў Telegram, графікі курсаў, сэрвісы і нават міні-гульні з інтэграваным TALER.

Удзельнікі:

  • SG - заснавальнік праекта, напаўненне
  • DeL Esprit - праграміст

Рэсурсы:

  • Незалежны блог пра TALER: TalerOnline.com
  • Telegram-чат TalerOnline.com
  • Маркетплэйс: ads.taleronline.com
  • Сэрвіс аплаты мабільнай сувязі, Telegram-боты з курсам і статыстыкай, анлайн-гульні, кран бясплатнай раздачы талераў.

Фінансаванне: добраахвотныя ахвяраванні праз TalerOnline.com/fund з публічнымі справаздачамі.

Сама група TalerOnline падавала гэтую трохлагерную структуру як натуральны стан open-source-манеты, параўноўваючы яе з мноствам паралельных супольнасцяў вакол Bitcoin, і заканчвала тэкст словамі: «Вы самі выбіраеце, як выкарыстоўваць Першую Беларускую Крыптавалюту і каму давяраць. У TALER больш няма адзінага твару, ад настрою якога залежыць праца інфраструктуры праекта.»

Суадносіны гэтага абзацу з астатняй часткай старонкі пакіданы чытачу ў якасці практыкавання.

Пасля 2018: далейшая кар’ера Саздацеля

  • Саздацель эміграваў у Кіеў.
  • У супольнасці яго памятаюць і за адзін з ранніх эпізодаў - ён літаральна браў інтэрв’ю ў тэлевізара. Гэтая гісторыя надоўга засталася лакальным мемам.
  • У кастрычніку 2020 расследаванне «Нашай нівы» зафіксавала, што Лаўнікевіч каля дзесяці гадоў фабрыкаваў «экспертныя крыніцы» для медыя - выдумляў персон накшталт «Віктар Дземідаў» і «Вадзім Долінін» і прыпісваў рэальным людзям палітычныя каментарыі, якіх тыя ніколі не давалі (у тым ліку вакол Святланы Ціханоўскай). Сфабрыкаваныя каментарыі ўсплывалі ў публікацыях Open Media, Russia Today і іншых. Гл.: nashaniva.by - расследаванне.

Усе тры каманды разышліся

Да пачатку 2020-х ні адна з трох каманд з зрэзу вышэй ужо фактычна не вяла TALER. Кожная па-свойму ціха сышла са сцэны:

  • Лагер «Саздацелі» распаўся па меры таго, як Лаўнікевіч перабраўся ў Кіеў і пераключыўся на іншыя справы (гл. вышэй).
  • Каманда «Вейшнорыя» - самая актыўная ў 2018–2019 - паступова разышлася. Хтосьці знайшоў новую працу, хтосьці з’ехаў, хтосьці пайшоў у іншыя крыпта-праекты, хтосьці проста выгарэў пасля гадоў чат-войн. Прызнанне мема «Вейшнорыі» «экстрэмісцкім» у 2022-м, мякка кажучы, бадзёрасці не дадало.
  • TalerOnline (SG і DeL Esprit) таксама перасталі што-небудзь усур’ёз падтрымліваць. Чат дагэтуль анлайн; праект - не.

Што пасля гэтага працягвала рухаць TALER - гэта ўжо была не каманда. Гэта быў адзін праграміст - галіна cryptadev, пра якую далей - ён ціха выпускаў рэлізы ў адзіночку, плюс само супольнасць: майнеры, холдэры, хлопцы, якія падтрымлівалі адносіны з біржамі, людзі, якія працягвалі трымаць ноды і пулы. Без кампаніі, без «афіцыйнага» кіраўніцтва, без рэшткаў прэмайна, за які можна было б змагацца. Толькі ланцужок, код і тыя, хто застаўся.

Гэта, калі шчыра, і ёсць значная частка прычыны, чаму праект увогуле выжыў.

Пасля 2019: Android-кашалёк ціха памірае

Той самы Android-кашалёк, які ў 2019-м быў амаль гатовы, у выніку так і не выйшаў. Яго ў нейкі момант проста закінулі. А вось план перавесці GUI-кашалёк на «класічны» інтэрфейс у духу Bitcoin Core 0.17 - гэты быў даведзены да канца. Атрыманая галіна стала галоўным артэфактам праекта на наступныя шэсць гадоў.

2020 → 2026: эпоха 0.17 (cryptadev)

У сакавіку 2020 адзіны праграміст, які ціха цягнуў на сабе ўсю кодавую базу, нарэшце выпусціў той самы «класічны» кашалёк у духу Bitcoin Core, які абяцалі яшчэ з 2019 года. (Так-так - упершыню за ўсю гісторыю праекта абяцаная рэч сапраўды выйшла.) Першы release-candidate 0.17 прыехаў з аўтаматычнымі бэкапамі кашалька, больш разумнымі дэфолтамі і менш ганебным PoS.

І далей - палавіна дзесяцігоддзя - гэты адзін праграміст проста трымаў праект на плаву. Без драм, без Spider-Man-мемаў, без зламаных ног у санаторыях. Проста чарада невялікіх, не пафасных рэлізаў з 2020 па 2023 год: чыстка залежнасцяў, нармальны разлік камісій, балансы па любым адрасе, portable-рэжым, паступова - аптымізацыя памяці і CPU на вялікіх кашальках. Супольнасць у гэтыя гады ў асноўным глядзела на графік курсу, майніла і не падпальвала чат.

Самы свежы рэліз гэтай галіны - 0.17.2.7 у сакавіку 2026 - абнавіў сіды і прычасаў REST API. Галіна 0.17 па-ранейшаму актыўна падтрымліваецца паралельна з 0.19 - тым жа самым праграмістам, які яе і цягне з самага пачатку.

Поўная гісторыя рэлізаў - тут: github.com/cryptadev/taler/releases. Па мерках гэтай старонкі - самы спакойны яе адрэзак.

2025 → сёння: эпоха 0.19 (abkvme)

У 2025 да праекта далучыўся новы праграміст - нейкім чынам не адпуджаны папярэднімі главамі гэтага дакумента - адпачкаваўся ад 0.17 і пачаў значна больш агрэсіўную мадэрнізацыю: github.com/abkvme/taler/releases. Зараз гэта самая актыўна развіваемая галіна, дзе і адбываецца большая частка ўсяго цікавага.

Кашалёк 0.19 несумяшчальны назад з 0.17 - пасля міграцыі шляху назад няма. Сам пратакол блокчэйна пры гэтым не змяняўся, таму ноды абедзвюх галін у адной сетцы спакойна гутараць адзін з адным і робяць выгляд, што нічога не адбылося. Дзве паралельныя галіны на адной ланцужку.

Ключавыя вехі:

  • Лістапад 2025. Першы вялікі рэліз. Нарэшце натыўныя зборкі пад Apple Silicon (M1/M2/M3+) - без Rosetta. Паўнавартасны Linux ARM64 для Raspberry Pi і ARM-сервераў. Унутраная база кашалька атрымала даўно неабходную мадэрнізацыю, якая пры гэтым ламае сумяшчальнасць wallet.dat - так што ў release-нотах упершыню з’явілася сумленная фраза «зрабіце бэкап перад абнаўленнем». Новая іконка TALER, свежыя DNS-сіды на taler.tech, мультыархітэктурныя Docker-вобразы і сапраўдны CI/CD-пайплайн (што для гэтага праекта амаль раскоша).
  • Сакавік 2026. Сеткавы і UX-апгрэйд. Новая старонка Nodes - сіды і ўжо знойдзеныя піры, плюс убудаваны checker звязанасці - цяпер у пытання «сетка жывая?» ёсць кнопка, а не проста адчуванне. Новая старонка About / Info са спасылкамі на праект, эксплорэры і рэсурсы супольнасці (раней гэтыя спасылкі звычайна высылалі скрыншотам з чата). Дапераведзены ўсе адсутныя радкі ва ўсіх 33 падтрымоўваемых мовах - так, кашалёк цяпер размаўляе на 33 мовах, і ні адна з іх не дапамагае з мадэрацыяй чата.
  • Красавік 2026. У кашальку з’явіўся нармальны UI стэйкінгу прама на старонцы «Агляд»: старт/стоп з выбарам працягласці, live-таймер зваротнага адліку і аўта-перлок па таймеры. Іконкі нарэшце перасталі сварыцца з цёмнай тэмай і цяпер рэндзяцца адаптыўна на macOS, Windows і Linux. Рэлізныя зборкі macOS перароблены так, каб быць цалкам самадастатковымі бінарнікамі - без неабходнасці мець Homebrew на машыне карыстальніка (што гістарычна прыводзіла роўна да таго самага краху «dyld: Library not loaded», да якога і павінна). Разам з гэтым пракацілася мадэрнізацыя ўсёй унутранай пачкі залежнасцяў.

Дзе цяпер усё гэта

Дзве галіны - 0.17 (github.com/cryptadev/taler) і 0.19 (github.com/abkvme/taler) - ідуць паралельна па адной і той жа ланцужцы. Адзін і той жа пратакол, адна і тая ж сетка, ноды абодвух галін - паўнавартасныя піры адзін аднаго. Раскол толькі ў кашальку: 0.19 - гэта сур’ёзны апгрэйд без шляху назад у 0.17 пасля міграцыі. На сёння 0.19 - актыўная галіна распрацоўкі; 0.17 - рэжым maintenance.

У снежні 2025 у праекта нарэшце з’явіўся нармальны дом: taler.tech - адзіны сайт, на якім сабрана ўсё ў адным месцы (уключаючы старонку, якую вы прама зараз чытаеце), з паўнавартаснымі перакладамі на англійскую, беларускую, рускую і ўкраінскую. Пасля васьмі гадоў і трох варагуючых лагераў у TALER, нарэшце, ёсць адрас, за які не сорамна.

У сакавіку 2026 заадно падняўся новы блок-эксплорэр: explorer.taler.tech - упершыню за доўгі час у праекта ёсць нармальна падтрымоўваны эксплорэр.

Супольнасны Telegram-чат дагэтуль жывы: t.me/talercommunity.

З біржавых навін: TALER нядаўна дадалі на Qutrade - гандлёвая пара: TLR/USDT. Першы свежы лістынг за доўгі час.

Манета, якая адмаўляецца паміраць

Калі чытаць гэтую старонку цалкам за адзін падыход, можна даволі абгрунтавана прыйсці да высновы, што TALER існаваць не павінен. Быў прэмайн. Быў санаторый. Быў кот на клавіятуры. Былі, па розных падліках, тры «афіцыйныя» каманды, якія сварыліся адна з адной у трох Telegram-чатах, плюс мёртвы Android-кашалёк і графік курсу, большую частку жыцця ўпэўнена паказвае ў адзін бок.

І тым не менш - мы тут. Сетка ўсё яшчэ вырабляе блокі. Кашалёк працягвае выходзіць у новых версіях. Супольнасць - нейкім цудам - нікуды не падзелася.

TALER - гэта крыптавалютны эквівалент таго самага квартальнага бара, які тройчы гарэў, двойчы быў прызнаны памерлым, страціў палову заўсёднікаў і ўсё роўна - нейкім чынам - адкрываецца апоўдні. Ён згасае, перараджаецца, губляе і набірае людзей, але не памірае. Фанаты дагэтуль тут. Сетка дагэтуль жывая. І - з усёй апісанай вышэй абсурднасцю - самае цікавае, можна паспрачацца, яшчэ наперадзе.

Убачымся на наступным блоку.

Спасылкі і рэсурсы

Зборнік карысных URL - дзеючыя рэсурсы праекта, старыя сайты, якія ўсё яшчэ працуюць, біржы і артыкулы, на якія спасылаецца гэтая старонка.

Дзе жыве праект сёння:

Іншыя эксплорэры (старэйшыя, але ўсё яшчэ працуюць):

Біржы (пары TLR):

Койн-трэкеры:

Гістарычныя сайты, чаты і сацсеткі праекта (усё яшчэ ў сетцы):

Артыкулы і прэса:

Вейшнорыя - што пачытаць:

Патрэбна дадатковая дапамога?

Не можаце знайсці тое, што шукаеце? Праверце наш раздзел FAQ або звярніцеся да супольнасці за дапамогай.